وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً . « 1 » مؤلف : حسن بصرى و جبّائى گفت : مراد اخبار است از قدرت به آنكه اختلاف شما نه از سر عجز من است و آنكه اگر من خواهم همه را به جبر حمل توانم كردن بر اسلام و لكن حكمت در تكليف راه ندهد چنين كردن ، و اين چنان است كه گفت : وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها « 2 » ، اگر ما خواهيم هر نفسى را هدى دهيم ، يعنى مشيّت جبر ؛ براى آنكه مشيّت اختيار خود هست . علّامه شعرانى : مشيّت جبر ارادهء تكوينى است و مشيّت اختيار ارادهء تشريعى و خداوند به مشيّت اختيار از مردم خواست به اختيار خود مؤمن شوند و به مشيّت جبر آنها را مجبور به ايمان نكرد ؛ چون صلاح دانست انسان مختار باشد و طبيعت او را با اختيار آفريد و جبر بر خلاف طبيعت اوست و به اين جهت ، انسان از جابر و ظالم متنفّر است و در آزادى با نشاط و مكنون طبيعت خويش را از علم و هنر و صنعت و هرچه خداوند انسان را براى آن آفريده ، ظاهر مىسازد . امّا در جبر و قهر دل‌مرده و بىنشاط و بىكاره ، به منزلهء آلت معطّل است . « 3 » يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى أَوْلِياءَ . « 4 » مؤلف : قديم - جلّ جلاله - خطاب كرد با مؤمنان و ايشان را گفت : اى مؤمنان ! مصدّقان ! گرويدگان ! اگر هيچ ايمان شما را اصلى هست ، جهودان و ترسايان را دوست مگيريد ؛ چه ايشان دشمنان شمايند و به شما خير نخواهند و نسگالند . به ايشان تولّا مكنى و با ايشان موالات و دوستى مكنى . علّامه شعرانى : ما به چشم خويش زيان موالات آنان را ديده‌ايم ، بر هرجا

--> ( 1 ) . مائده ( 5 ) آيهء 48 . ( 2 ) . سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 3 ) . روح الجنان ، ج 4 ، ص 226 . ( 4 ) . مائده ( 5 ) آيهء 51 .